Indię przyciągnęło do tej grupy
poczucie wspólnego celu.
Grupa nazywała się NXIVM, a jej celem było samodoskonalenie
przy użyciu metody „racjonalnego badania” do osiągnięcia „sukcesu zawodowego”.
Kierował nią Keith Raniere.
Jednak pogłoski, że Raniere miał najwyższe na świecie IQ,
studenci musieli się kłaniać przed jego zdjęciem
i nazywać go „Vanguard” zaniepokoiły Catherine.
W końcu India powiedziała mi,
że to jest grupa dla niej. Opadła mi szczęka, byłam w szoku.
India przekazała na rzecz NXIVM setki tysięcy dolarów
i została wciągnięta w coś
o wiele gorszego niż „sukces zawodowy”.
Zadzwoniła do mnie kobieta
i powiedziała, że w NXIVM działa tajne ugrupowanie.
Wtedy pierwszy raz usłyszałam o „DOS”.
„Dominus Obsequious Sororium”.
Reklamowana jako grupa emancypacji kobiet, ale...
Po łacinie oznacza „pana swojej niewolnicy”.
Powiedziano mi, że te kobiety były znakowane.
Znakowanie stanowiło element inicjacji w DOS.
Nowej kandydatce zawiązywano oczy,
kazano zdjąć ubrania i położyć się na stole do masażu.
Trzy inne kobiety przytrzymywały jej nogi i ręce,
a ona miała powiedzieć:
„Mistrzu, oznakuj mnie. To dla mnie zaszczyt”.
Kobietom mówiono, że symbol oznacza żywioły,
a znakowano je inicjałami Keitha Raniere'a.
Istniały już tysiące takich grup jak NXIVM.
Często określano je mianem kultów.
Nie sposób ich policzyć, bo wiele nie uważa się za kult.
I nikt nie zdaje sobie sprawy, że w nim jest.
Co czyni daną grupę kultem?
I jak udaje im się nakłonić ludzi do tych strasznych czynów?
Jestem waszym Bogiem i nie będziecie mieć innego poza mną.
Chcemy podzielić się wiedzą z innymi.
Każda metoda była dozwolona,
bo byliśmy dziećmi bożymi,
a Bóg wiedział, czemu to robimy.
Waco zaświadczy przeciwko ATF.
Igrajcie z nami dalej, a ktoś tu ucierpi.
Kazali ludziom porzucić rodziny i dawną tożsamość.
Waszą jedyną szansą na przetrwanie jest ucieczka z nami.
KULTY
Miłość to cudowne lekarstwo.
Świątynia Ludu była wyjątkowa.
Zrzeszała czarnych i białych, Indian i Latynosów.
Wszyscy naiwnie do niej dołączyliśmy,
myśląc: „Skoro Jim chce utopii, ja też jej chcę”.
Myśleliśmy, że ten ruch naprawi świat.
Dołączyli jednak do grupy, która zdefiniowała współczesny kult.
Dziękuję, maleńka.
W latach 70. XX wieku przywódca grupy Jim Jones
skierował prawie tysiąc osób
ze Świątyni Ludu w Kalifornii do dżungli w Gujanie,
by zbudować Jonestown, samowystarczalną utopię,
wolną od przemocy i rasizmu w USA.
- Jesteście tu szczęśliwi? Tom? - Tak.
Wszyscy są tu szczęśliwi. Czy to nie oczywiste?
Zatroskane rodziny wysyłały władzom ulotki opisujące koszmar w Jonestown,
oskarżając o „kontrolę umysłu”
i „próbne masowe samobójstwa”, aby ćwiczyć „śmierć w słusznej sprawie”.
Kongresmen Leo Ryan poleciał do Gujany zbadać sprawę
i już nie wrócił.
Za późno. Kongresmen nie żyje, a z nim kongres.
JIM JONES
Jeśli nie możemy żyć w pokoju, umrzyjmy w pokoju.
Zdjęcia niemal tysiąca ciał,
ofiar największego masowego samobójstwa,
zszokowały świat.
Wyznawcy kultu Jima Jonesa odebrali sobie życie.
Niektórzy zastrzeleni, większość otruta.
Znaleziono puste butelki po cyjanku potasu.
Truciznę przyjęły całe rodziny.
Wśród ciał znaleziono zwłoki przywódcy,
Jima Jonesa.
Jones powiedział im: „Czas spotkać się w innym miejscu”.
Kulty z charyzmatycznymi przywódcami,
skrajnymi poglądami i fanatykami,
istniały w niemal każdym kraju na świecie.
Jednak skala zagłady w Jonestown
nadała słowu „kult” nowe, przerażające skojarzenia
i zachęciła naukowców z USA
do publikacji badań
definiujących cechy wspólne tych grup.
Ustalili trzy główne cechy.
Kult to grupa lub ruch społeczny...
SOCJOLOG
...prowadzony przez charyzmatycznego przywódcę,
który jest autorytarny
i domaga się od innych czci niemal równej bogu.
Uczono nas, że wszystko, co mówi,
pochodzi prosto od Boga.
W naszej „wspólnocie” miał władzę bożą.
PRZYWÓDCA
Drugi element kultu to...
Grupa taka posiada program indoktrynacji,
czasem zwany „reformą myśli”.
Lub kontrolą umysłu.
Biblia była niczym system operacyjny,
a on dorzucał do niej wszystkie swoje programy.
PRZYWÓDCA RODZINY
Ludzie je akceptowali, bo nie chcieli kwestionować Biblii.
Musieli w to wierzyć.
Jest też wykorzystywanie
seksualne, finansowe lub w innej formie.
Gdy Sun Myung Moon potrzebował moich rodziców,
na przykład podczas jakiejś misji,
stawiali potrzeby przywódcy ponad własne dzieci.
Prawie nie widywałem ojca, gdy dorastałem.
Jest jednak pewien problem z tą definicją kultu.
To bardziej osąd niż praktyczny termin.
PISARZ
Każdy prorok w każdej dużej religii to charyzmatyczny przywódca.
Mamy taki żart wśród teologów:
„Kult plus czas równa się religia”.
„Kult” pochodzi od łacińskiego „cultus”,
oznaczającego „kultywować”,
które w starożytności używano
do opisywania ofiar i pomników stawianych na cześć różnych bogów.
Z czasem zaczęło oznaczać każdą nietypową religię.
Cesarstwo Rzymskie określało judaizm mianem kultu.
Niektórzy uważają, że niektóre odłamy Islamu to kulty.
Dzisiaj naukowcy wolą używać terminu „nowy ruch religijny”.
Wiele broniło się przed zagrożeniem z zewnątrz,
a nie próbowało wykorzystać wyznawców.
Zagrożone jest poczucie tożsamości danej grupy,
a jedynym sposobem na jej ocalenie
jest zjednoczenie się pod przywództwem charyzmatycznego lidera
i odbudowanie jej od nowa.
Jezus z Nazaretu żył
w najbardziej burzliwych czasach, politycznie i społecznie,
w historii Bliskiego Wschodu, a to wiele nam mówi.
Jezus był jednym z co najmniej dwunastu mesjaszy,
o których wiemy.
Nowe ruchy religijne pojawiały się, by pomóc ludziom w trudnych czasach
w historii ludzkości.
W Europie wiele pojawiło się podczas renesansu,
w odpowiedzi na instytucję religii.
W Indiach powstały w wyniku zawirowań wywołanych transformacją rolnictwa,
a później brytyjskim kolonializmem.
Jeden kraj szczególnie ciepło przywitał nowe religie
od samego początku.
Cofając się do XVII wieku,
amerykańskie kolonie znane były...
PISARZ
...jako schronienie dla religijnych radykałów.
W Ameryce było pewne miejsce
szczególnie dotknięte tym religijnym entuzjazmem:
obszar między Albany i Buffalo,
znany jako Wypalony Region.
To tam narodził się mormonizm,
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, spirytualizm.
I wiele innych ruchów społecznych, politycznych i religijnych.
Gdy rodzi się nowy ruch religijny,
nieuchronnie towarzyszy mu także ruch polityczny.
Jemima Wilkinson była jednym z proroków tego regionu.
Doświadczyła śmierci w wyniku duru brzusznego,
po czym ogłosiła się wcieleniem ducha świętego
i Publicznym Uniwersalnym Przyjacielem.
Chyba po raz pierwszy
Amerykanie zobaczyli kobietę nauczającą lub przemawiającą publicznie.
Była amerykańskim Synajem,
gdzie ludzie otrzymywali różnego rodzaju przesłania i dyspensy,
niekoniecznie religijne.
Ta reguła powtarzała się wielokrotnie.
I rozszerzyła się poza Wypalony Obszar.
W Nowym Jorku w latach 30. XX wieku
dziesiątki tysięcy ludzi uważało ojca Divine'a
za wcielenie Boga na Ziemi.
Mówię dziś do całej ludzkości.
Należy pamiętać, że ojciec Divine
był prekursorem ruchu praw obywatelskich.
Pierwsi wyznawcy ojca Divine'a
angażowali się w protesty i petycje,
pisali pisma domagające się praw obywatelskich w okresie,
gdy to wołanie było jeszcze bardzo przytłumione w Ameryce.
Z czasem narastało
i zapoczątkowało nową epokę zmian społecznych,
gdy napięcia na tle rasowym rodziły przemoc
oraz falę zamachów politycznych.
Wielu wątpiło w słuszność wojny w Wietnamie.
Rząd amerykański stracił poparcie.
POPARCIE DLA RZĄDU
A widmo nieuchronnej zagłady nuklearnej sprawiło,
że cały naród czuł się oblężony.
Pokolenie to zaczęło szukać nowych form społeczności,
innych źródeł sensu życia.
Obserwowaliśmy w tym czasie
szereg charyzmatycznych jednostek, również Amerykanów,
z których wielu czerpało z tradycji Wschodu,
zwłaszcza w Indiach.
„Jesteśmy nielicznymi sprawiedliwymi. To my znamy odpowiedzi”.
Ta wiedza stanowiła antidotum na te burzliwe czasy.
Niestety wiązał się z nią haczyk.
Poszukiwanie innych form sensu życia
przyciągało całe rzesze ludzi,
którzy z czasem zaczynają w to wierzyć,
nawet sami przywódcy.
Ale ludzka natura ma to do siebie,
że idealizm bardzo łatwo zamienia się u nas w autorytaryzm.
Tolerancja religijna, która dała kraju rozwój...
Zrób ten krok.
...uczyniła Amerykanów podatnymi na manipulację.
Ojca Divine'a też oskarżano o wyłudzanie pieniędzy,
nakłanianie do kupienia mu hotelu
i wyłudzenie od kobiety spadku.
A pewien człowiek przyglądał się i robił notatki:
Był to Jim Jones.
Jim Jones śledził poczynania ojca Divine'a,
by odkryć, jak ten stworzył swoją społeczność.
Jones chciał się uczyć od Divine'a,
co uwieczniono w serialu telewizyjnym z 1980 r.
James Earl Jones gra tutaj ojca Divine'a.
Ale jak utrzymać taki ruch?
A jak mój syn Mojżesz utrzymał swoje stado?
A co z kosztami?
Proście, a będzie wam dane.
Poproś, a będzie ci dane.
Jim Jones wykorzystał wezwania o sprawiedliwość społeczną,
które były typowe dla przesłań ojca Divine'a.
Najpierw do przyciągnięcia ludzi,
a potem do manipulowania.
Gdy ta manipulacja staje się szkodliwa,
grupa zamienia się w kult według naukowców społecznych.
Nie chodzi tu nawet o system wierzeń,
tylko o zachowania danej grupy
oraz stosowane metody wywierania wpływu i kontroli
w celu manipulacji i wyzyskania członków.
Charles Manson przekonał wyznawców do zabicia 9 osób,
by wzniecić wojnę rasową.
Shoko Asahara kazała swoim wyznawcom uwolnić sarin w tokijskim metrze,
zabijając 13 osób.
Marshall Applewhite z Wrót Niebios nakłonił wyznawców do tego...
Co jakiś czas poziom ten zbliża się na tyle,
że oferuje nam promocję,
oferuje nam ucieczkę na kolejny poziom ewolucji.
Nakłonił do kastracji i samobójstwa wiele osób,
które uwierzyły, że osiągną wyższy poziom egzystencji.
Ta odwieczna fascynacja kultami
bierze się z tajemniczej zdolności przywódców do kontroli nad ludźmi.
Używają podstaw psychologii społecznej,
prostych zasad wywierania wpływu i sprawowania kontroli.
Przedstawimy zatem siedem elementów,
które zdaniem naukowców mogą prowadzić do indoktrynacji w ramach kultu.
Numer jeden:
przechodzisz w życiu pewne trudne zmiany.
Byłem głodującym, niespełnionym aktorem po dwudziestce w Nowym Jorku.
Gdy jesteśmy w trudnej sytuacji,
jesteśmy bardziej otwarci na nowe rozwiązania.
Czasem wystarczy ulotka na tablicy informacyjnej,
zachęcająca do zajęć jogi.
Zaczęła się pierwsza medytacja i doświadczyłem
fali miłości i więzi z innymi.
Tak się reklamuje kult.
Dostałem kwestionariusz
z pytaniami o życiu: „Czy jesteś szczęśliwy?”
Gdy zrobimy pierwszy krok
i udamy się na pierwsze spotkanie, wykład, medytację, zajęcia biblijne,
rekruterzy zaproszą nas ponownie,
rozpoczynając cały proces rekrutacji.
Zachęcaliśmy ludzi, żeby udali się na nasz obóz w lesie,
by dalej ich indoktrynować.
To pierwszy krok do budowy nowej rzeczywistości.
Trzymano nas w zamkniętym otoczeniu,
bez książek, telewizji i filmów,
by chronić nas przed tym, co rodzice nazywaliby
profanacją w świecie.
Z czasem jesteśmy coraz bardziej uwięzieni
w samoograniczającym się systemie.
Do czasu, aż „ukochany przywódca” stanie się najbliższą ci osobą.
Sun Myung Moon wychodził czasem do nas z rodziną:
„Szanowni Państwo, oto prawdziwi rodzice ludzkości,
Sun Myung Moon!”
Jesteś w grupie, która ma odpowiedź. Masz jedynego przywódcę
i tylko on może cię zabrać w tę podróż.
Wszyscy inni się mylą.
Każdej niedzieli o 5.00 rano
kłanialiśmy się przed zdjęciem państwa Moon.
Kazano nam kochać ich jak własnych rodziców,
a nawet bardziej.
Przywódca często kreuje zewnętrznego wroga.
Powiedział mi: „Zgwałcą cię, pobiją.
Porzucą cię w rowie”.
Opowiadał, co się ze mną stanie, jeśli odejdę,
bo świat był bardzo złym miejscem.
A to znaczy, że będziesz uciekać się do swojego przywódcy o pomoc.
Nieustannie zaprzeczasz swojej zdolności do racjonalnego myślenia.
Przestajesz myśleć.
Ludzie w stanie dysonansu poznawczego
zawsze będą wybierali kult i jego przywódcę.
Co prowadzi nas do sposobu, w jaki przywódcy wzmacniają kontrolę:
presji grupy.
Ta fundamentalna potrzeba przynależności do grupy
czasem przesłania nasze własne postrzeganie.
W 1951 r. psycholog społeczny Solomon Asch zademonstrował to,
umieszczając w sali kilku studentów. Jeden nie wiedział o badaniu.
Macie proste zadanie: spójrzcie na tę kreskę po lewej
i ustalcie, która linia po prawej ma taką samą długość.
- Druga. - Druga.
Druga.
75% badanych godziła się ostatecznie ze zdaniem większości,
nawet gdy odpowiedzi były wyraźnie błędne.
To właśnie tę presję przynależności wykorzystują przywódcy do kontroli.
Zrobił to ostatniego dnia w Jonestown.
Wszczął zamieszki,
a potem pozwolił presji społecznej zrobić swoje.
A to wszystko, by zaspokoić kaprysy socjopaty i narcyza.
Powiedział: „Beze mnie zginiecie. A skoro ja umieram, to wy także.
Wy się nie liczycie. To ja jestem tu najważniejszy”.
Podczas gdy dzieciaki biegały po terenie,
jego sekretarki i kochanki
wstrzykiwały im do ust truciznę. Zaczął od dzieci,
bo żaden rodzic nie będzie patrzył, jak dziecko ginie na jego oczach,
żeby potem wrócić do swojego życia w Stanach Zjednoczonych.
Dzisiaj inny rodzaj zagrożenia popycha ludzi do szukania sensu życia.
Izolacja społeczna jest tak poważna,
że wiele krajów uznało ją za zagrożenie dla zdrowia.
Naukowcy twierdzą,
że samotność jest przyczyną kryzysu zdrowotnego w Australii.
W Ameryce szaleje epidemia samotności.
Rząd mianował ministra samotności.
W kraju żyje od 800 do 900 tysięcy ludzi w średnim wieku
wycofanych z życia społecznego.
Ludzie nie mają swojej społeczności...
PISARKA
...w rodzinie, kościele czy wśród sąsiadów.
Coraz mniej osób utożsamia się z religią
i miejscami zgromadzeń,
a społeczności internetowe wypełniają tę pustkę.
Dzięki Internetowi
po raz pierwszy w historii ludzkości
definicja społeczności nie jest ograniczona lokalizacją geograficzną.
Znajdujemy statystycznie niewielkie, ale bardzo ważne grupy
podobnie myślących ludzi, które wzmacniają to, kim jesteśmy.
Tak powstała generacja internetowych przywódców,
którzy przyciągają wyznawców poprzez media społecznościowe.
Poczujecie się, jakbyście trzymali w rękach glinę
i to prawda.
To, czego szukasz, możesz znaleźć wyłącznie w sobie.
W 100% akceptujesz siebie takim, jaki jesteś.
Jeśli komuś się to nie podoba, ich strata.
Możemy szybko rozsyłać informacje do dużej liczby fanów,
będąc w pokoju i nie mając znajomych.
Z powodu rozmiarów sieci internetowej
możesz znaleźć dowolną społeczność.
To poczucie umocnienia może być bardzo silne.
Teal Swan jest taką liderką.
Ludzie wykorzystują depresję, aby uniknąć samobójstwa.
Zyskała wielu zwolenników
oferując kontrowersyjne porady samotnym i cierpiącym.
Samobójstwo jest jak restart.
Nie jest to ani dobra ani zła decyzja.
Niektórzy uważają ją za przywódcę kultu, ale ona temu zaprzecza,
choć przyznaje, że ma „idealny przepis na kult”.
„Są zrozpaczeni, potrzebują aprobaty. Zrobią, co im każę”.
A funkcje sieci społecznościowych pomagają zwieść bezbronnych.
Oglądasz wideo, a YouTube sugeruje ci następne,
co często prowadzi do szybko narastającej radykalizacji.
Wiele z tych miejsc, jak fora dyskusyjne,
tworzy kulty bez potrzeby przywódcy.
Ruchy te dają ludziom odpowiedzi, dom i kogoś, kto ich wysłucha.
Osoby na rozdrożu mogą łatwo znaleźć te treści.
Łagodnym treściom często towarzyszy miękka sprzedaż,
jak forum na temat frustracji seksualnych dla mężczyzn,
które wciąga ludzi w nową rzeczywistość zaognioną przez zewnętrznego wroga
i wzmocnioną przez presję ludzi.
Innych mężczyzn szukających zemsty.
Brak fizycznej przestrzeni
nie czyni współczesnych kultów mniej groźnymi.
W ostatnich latach takie sceny przerażały ludzkość.
Elliot Roger z Santa Barbary zamieścił w Internecie szereg gróźb.
Pchnął nożem lub zastrzelił sześć osób.
Fora te prowadzą do przemocy.
Bus wjechał w pieszych na ruchliwej ulicy w Toronto.
Incel to internetowa społeczność sfrustrowana jakością pożycia z kobietami.
Chwilę przed atakiem w Toronto
jego sprawca zamieścił post na 4chan, forum internetowym,
nazywając je sierżantem, jakby wykonywał rozkazy dowódcy.
W wyniku strzelaniny w meczecie w Nowej Zelandii
zginęło kilkadziesiąt osób,
a zabójca transmitował całość w mediach społecznościowych.
Napastnik z Nowej Zelandii chwalił się na forum
tym masowym mordem
a jego społeczność przyjęła to z entuzjazmem.
Uwięziona w innej rzeczywistości niczym fizyczny kult.
Internetowe kulty dają ludziom,
którzy czują się wyalienowani z dominującej kultury,
alternatywny scenariusz na życie.
Nieważne, czy scenariusz powstaje w Internecie czy w realnym świecie.
Z powodu obiecanej sprawiedliwości
czy też obietnicy lepszej, szczęśliwszej tożsamości.
Wszyscy używają tych samych metod kontroli i trudno od nich uciec.
Trudno jest opuścić kult, bo stanowi cały twój świat.
Z czasem większość członków kultu sama odchodzi,
zwłaszcza gdy odkryją, że ich lider nie jest taki idealny.
Bardzo często rzucał datą nadejścia końca świata.
Słuchając teraz jego słów widzę, jak były one nielogiczne.
I gdy okazuje się, że ich moralny guru to hipokryta.
Wszyscy ślubowali celibat i udawali, że go przestrzegają.
Sam Muktananda, jak się potem okazało,
był wielkim drapieżcą seksualnym.
Lub gdy ta rzeczywistość zaczynała się sypać.
Zmarł mój tata.
Lider pozwolił mi pojechać na pogrzeb.
Wyrwanie się z tej sytuacji
i spojrzenie na wszystko z innej perspektywy
pozwoliło mi podjąć decyzję o odejściu i zabraniu stamtąd moich dzieci.
Idea odejścia z kultu i powrotu do świata
jest przerażająca.
Bałam się przejść przez ulicę.
Martwiłam się, że Bóg może odebrać mi życie.
To jest trudne także dlatego, że odwykliśmy od podejmowania decyzji.
Jakieś osiem lat temu należałem do klubu książki.
Gdy ktoś pytał mnie o jakąś książkę, dawne wspomnienia wracały.
Denerwowałem się, nie potrafiłem wydusić słowa
i zrezygnowałem.
Ludzie, których kochałem i cała wiara
nagle okazały się urojeniem.
Zacząłem siebie za to nienawidzić.
Odejście jest ciężkie.
Osoba taka potrzebuje bezpiecznego miejsca,
by odbudować swoje życie.
Aresztowanie Keitha Raniere'a
pozwoliło Catherine i Indii Oxenberg rozpocząć długi proces leczenia.
Udało mi się całkowicie odzyskać córkę.
Ale to proces. Rozumie, jaki to miało wpływ.
Nie złamało jej to, ale nie wyszła z tego bez szwanku.
Sfery życia, które próbowałem odciąć,
znów powracają.
To pewnie zabrzmi śmiesznie, ale zacząłem obserwować ptaki...
PISARZ
...co było kiedyś moją pasją.
Nie zniszczyli mojego instynktu przetrwania.
I właśnie na przetrwaniu się skupiłem,
cokolwiek by ono oznaczało.
Spotykam innych dziwaków,
którzy czują, że są trochę inni.
Jestem artystą.
GRAFIK
Wszyscy jesteśmy dziwakami.
Krok po kroku odkrywam, że nie ma się tu czego bać
i wciąż czegoś się uczę.
Gdy miałam 20 lat, zaczynałam wszystko od nowa.
Wciąż czuję, że mogę uczyć się nowych rzeczy.
Nie każdy w moim wieku to umie.
Zawsze będę chciała się uczyć...
ZAŁOŻYCIELKA
...bo kiedyś mnie tego pozbawiono.
W wieku 22 lat postanowiłam,
że w którymś momencie mojego życia
chcę zacząć pomagać ludziom...
ZAŁOŻYCIELKA
...czego nie czułam po odejściu z kultu.
Uczę ich, że mogą sami wybierać, zrobić coś dobrego dla siebie
i być przez to niezależni.
Ja przetrwałam
i prawie od samego początku czułam...
NAUCZYCIELKA
...że popisuję się przed Jimem.
Laura Kohl wróciła w 2018 roku do Gujany wraz z innymi ocalałymi osobami,
których nie było akurat w Jonestown w dniu tragedii.
Zbyt rzadko się o tym mówi.
Tu nie chodzi o Jima Jonesa,
tylko o tych 917 osób.
Napisy: Przemek Kalemba